Droogte raakt Helmond hard: grondwater zakt en beken vallen droog

HELMOND – De aanhoudende droogte begint steeds nadrukkelijker zichtbaar te worden in en rond Helmond. Grondwaterstanden dalen, kleinere watergangen verliezen hun stroming en op verschillende plaatsen in Oost-Brabant vallen sloten en beken volledig droog. Waterschap Aa en Maas zet inmiddels vrijwel alle beschikbare middelen in om water vast te houden en te verdelen. Een paar regenbuien zijn daarbij allang niet meer genoeg om het tekort weg te werken.

Wie momenteel door het buitengebied rond Helmond rijdt, ziet de gevolgen van de droge zomer zonder meetapparatuur. Bermen kleuren geel, bomen verliezen vroegtijdig blad en op landbouwpercelen is de behoefte aan water groot. Onder de grond is de verandering minstens zo fors.

Op de hoger gelegen zandgronden in Oost-Brabant zijn grondwaterstanden op sommige plaatsen tientallen centimeters verder weggezakt dan normaal voor deze tijd van het jaar. In de meest kwetsbare gebieden loopt het verschil op tot ongeveer 50 à 90 centimeter. Elders in het werkgebied van Aa en Maas gaat het veelal om afwijkingen van 20 tot 50 centimeter.

Daarbij speelt mee dat niet alleen de huidige zomer droog is. Ook 2025 eindigde als een zeer droog jaar. Daardoor begon 2026 op verschillende plaatsen met minder reserve in de ondergrond dan na de uitzonderlijk natte jaren daarvoor.

De omslag voltrok zich opvallend snel. Tot ongeveer halverwege juni was de situatie nog weinig uitzonderlijk. Daarna zorgde een combinatie van weinig neerslag, hoge temperaturen, veel zon en droge wind voor een snel oplopend watertekort.

In het beheergebied van Aa en Maas viel tussen begin juli en halverwege augustus gemiddeld slechts ongeveer 10 millimeter regen. In een normale situatie zou in zo'n periode een veelvoud daarvan vallen.

Het landelijke beeld sluit daarbij aan. Juli 2026 was volgens het KNMI zeer droog en warm. Over Nederland viel gemiddeld 13 millimeter regen. Normaal is dat ongeveer 78 millimeter. Aan het einde van juli bedroeg het landelijke neerslagtekort 248 millimeter, ongeveer twee keer zoveel als gebruikelijk rond dat moment.

Binnen het gebied van Aa en Maas behoort 2026 inmiddels tot de drie droogste jaren die in de historische vergelijking worden gebruikt. Alleen uitzonderlijke droogtejaren als 1976 en 2018 bevinden zich in dezelfde orde van grootte.

Voor Helmond is vooral de situatie in het stroomgebied van de Aa van belang. De hoeveelheid water die via beken wordt afgevoerd, is sterk teruggelopen. Op verschillende plaatsen is nauwelijks nog stroming aanwezig.

Wanneer water niet meer stroomt, ontstaat bovendien een tweede probleem. Ondiep stilstaand water warmt snel op en kan minder zuurstof bevatten. Vissen, planten en andere waterorganismen krijgen het daardoor steeds moeilijker.

Tegelijkertijd nemen blauwalgen sneller toe. Dat probleem beperkt zich niet tot kleine sloten en vijvers. Ook in grotere wateren waaruit Oost-Brabant water krijgt aangevoerd, zijn blauwalgen aangetroffen. Water aanvoeren lost daardoor niet automatisch alle problemen met de waterkwaliteit op.

De gemeente Helmond waarschuwde inwoners eerder deze zomer al voorzichtig te zijn met water uit vijvers, kanalen en sloten. Vooral honden lopen risico wanneer zij vervuild water drinken of erin zwemmen.

Voor recreatieplas Berkendonk geldt een ander regime. Dat is een officiële zwemlocatie waarvan de kwaliteit afzonderlijk wordt gecontroleerd. De beide Helmondse zwemzones staan momenteel geregistreerd met de kwalificatie goed. Bij een verandering van de waterkwaliteit kan dat oordeel worden aangepast.

Om verdere verslechtering te beperken geldt sinds juli in een groot gedeelte van het beheergebied een verbod op het onttrekken van oppervlaktewater. Het gaat onder meer om district Boven Aa, waar Helmond onderdeel van uitmaakt.

Water uit veel sloten en beken mag daardoor niet meer worden gebruikt voor bijvoorbeeld het beregenen van akkers, sportvelden of tuinen. Het verbod werd in juli verder aangescherpt en geldt inmiddels ook voor verschillende bedrijfsmatige teelten en voor het onttrekken van water via bepaalde drainagesystemen.

Opvallend voor Helmond is dat de Zuid-Willemsvaart door de stad, de zogenoemde traverse, van het algemene verbod is uitgezonderd. Dat betekent echter niet dat er in en rond de stad onbeperkt water beschikbaar is. Voor kleinere beken en watergangen gelden andere omstandigheden en juist daar kan droogval snel optreden.

De maatregelen blijven in beginsel tot 1 november van kracht, tenzij voldoende herstel optreedt om ze eerder in te trekken.

Het waterschap probeert ondertussen zoveel mogelijk water in het gebied te houden. Stuwen staan hoog, vispassages worden waar nodig afgesloten om te voorkomen dat kostbaar water wegstroomt en pompen worden ingezet om beschikbare hoeveelheden beter te verdelen.

Op enkele plaatsen in Oost-Brabant wordt zelfs gezuiverd rioolwater gebruikt om beken en sloten van water te voorzien. Elders is grondwater opgepompt om kwetsbare watergangen en beschermde vissoorten door de droogste periode heen te helpen.

Ook worden vissen uit droogvallende watergangen overgezet wanneer zij dreigen te sterven.

Dat soort ingrepen maakt duidelijk hoe weinig speelruimte er momenteel nog over is. Extra water uit de Maas en kanalen wordt zo veel mogelijk benut, maar kan niet overal worden gebracht en is onvoldoende om het volledige regionale watersysteem op peil te houden.

De huidige droogte versnelt tegelijkertijd maatregelen voor de langere termijn. Aa en Maas wil 24 nieuwe stuwen aanleggen in Oost-Brabant waarmee regenwater langer in het gebied kan worden vastgehouden.

De eerste werkzaamheden worden na de zomer uitgevoerd in Asten, Someren en Deurne. Ook in Helmond worden locaties onderzocht en voorbereid. Het streven is dat alle nieuwe stuwen in het voorjaar van 2027 zijn geplaatst.

Het principe is eenvoudig: tijdens natte perioden moet niet langer zoveel mogelijk water zo snel mogelijk worden afgevoerd. Door water tijdelijk vast te houden krijgt het meer tijd om in de bodem weg te zakken en de grondwatervoorraad aan te vullen. Tijdens zeer natte omstandigheden moet hetzelfde systeem juist voldoende ruimte houden om overtollig water af te voeren.

Daarmee verschuift het waterbeheer steeds meer van alleen reageren op droogte naar het vooraf opbouwen van reserves.

De regen die de komende periode valt, kan de druk tijdelijk verminderen. Voor fundamenteel herstel is echter aanzienlijk meer nodig.

Een flinke zomerse bui maakt een droge bovenlaag nat en kan sloten tijdelijk vullen, maar bereikt niet automatisch het diepere grondwater. Daarvoor is langdurige neerslag nodig waarbij de bodem voldoende tijd krijgt om water op te nemen.

Pas wanneer gedurende langere tijd meer water valt dan verdampt en planten gebruiken, kunnen de opgebouwde tekorten werkelijk worden aangevuld.

Voor Helmond en de rest van Oost-Brabant betekent dat dat de droogte niet voorbij is zodra het een paar dagen regent. Wat boven de grond na een bui weer groen lijkt, kan onder het maaiveld nog maanden met een aanzienlijk tekort kampen.