Botten als geschiedenisboek: Helmondse archeoloog Theo de Jong vertelt wat dierenresten prijsgeven

HELMOND/ASTEN – Een bot dat eeuwenlang in de Brabantse bodem heeft gelegen, kan aanzienlijk meer vertellen dan alleen welk dier er ooit rondliep. Leeftijd, voedsel, leefomgeving en soms zelfs de invloed van mensen zijn erin terug te vinden. De Helmondse archeoloog en specialist in dierenresten Theo de Jong neemt bezoekers van Museum Klok & Peel op maandag 14 september mee in die verborgen geschiedenis.

Voor De Jong is een opgegraven dierenbot geen los voorwerp uit het verleden. Het maakt deel uit van een veel groter verhaal. De plek waar een bot wordt aangetroffen, de ouderdom, beschadigingen en sporen van menselijke bewerking kunnen aanwijzingen bevatten over het landschap waarin een dier leefde en over de manier waarop mensen met dieren omgingen.

Dat kan gaan om slachtvee op een middeleeuwse nederzetting, maar evengoed om wild dat duizenden jaren geleden door de Brabantse beekdalen trok. Juist in die beekdalen zijn in het verleden opmerkelijke resten aangetroffen. Eerder onderzoek waarbij De Jong betrokken was, leverde onder meer informatie op over oerrunderen, edelherten, elanden, wilde zwijnen en bevers. Dateringsonderzoek aan dergelijke vondsten liet zien dat een deel daarvan vele duizenden jaren oud is.

Tijdens zijn lezing, die de titel ‘Een bodem vol levensverhalen’ heeft gekregen, staat vooral centraal hoe wetenschappers dergelijke vondsten ondervragen. Archeologie beperkt zich daarbij allang niet meer tot graven, bekijken en vergelijken. Natuurwetenschappelijke onderzoeksmethoden maken het bijvoorbeeld mogelijk om resten nauwkeuriger te dateren en veranderingen in landschap en dierenwereld over zeer lange perioden te reconstrueren.

De Jong kent dat vakgebied van meerdere kanten. Hij studeerde biologie en archeologie en legde zich vervolgens toe op archeologische dierenresten. In Helmond was hij onder meer betrokken bij omvangrijke archeologische onderzoeken in Brandevoort. Daar kwamen in het verleden nederzettingssporen uit zowel de IJzertijd als de Romeinse periode aan het licht.

Die combinatie van kennis over dieren, bodem en menselijke bewoning vormt ook de rode draad door de tentoonstelling Uitgeleefd! Beesten & Botten uit Brabantse Bodem in Asten. De Jong stelde de expositie mede samen met conservator Jessie Burgmans.

De tentoonstelling kijkt veel verder terug dan de geschreven geschiedenis van Brabant. Bezoekers krijgen er resten en skeletten te zien van onder meer een mammoet, oerrund, wolf, everzwijn, hond en verschillende vogels en vissen. Ook een middeleeuws paard speelt een prominente rol.

Opvallend is dat het museum moderne technologie gebruikt om juist dat verre verleden toegankelijker te maken. Met behulp van kunstmatige intelligentie kunnen bezoekers als het ware vragen stellen aan verschillende dieren uit de tentoonstelling, waaronder een mammoet en het middeleeuwse paard. De expositie is sinds april geopend en blijft tot en met 31 maart 2027 te zien.

De avond met Theo de Jong is de eerste van vier lezingen die speciaal rond de tentoonstelling worden georganiseerd. Daarna volgt op 12 oktober paleontoloog Dick Mol met een verhaal over de Noordzee als vindplaats van resten uit de ijstijd. Onder de huidige Noordzee lag ooit een uitgestrekte laagvlakte waarop onder meer mammoeten, wolharige neushoorns en andere grote zoogdieren voorkwamen.

Voor 11 januari 2027 staat een derde avond gepland, waarvan het onderwerp en de spreker nog niet definitief zijn ingevuld. Op 15 februari sluit Bram Langeveld de reeks af met een lezing over fossielen die via zeer diepe grondboringen naar boven zijn gehaald. Daarbij gaat het om materiaal uit lagen die op sommige plaatsen meer dan honderd meter onder het huidige oppervlak liggen.

De lezing van Theo de Jong begint maandag 14 september om 19.30 uur in Museum Klok & Peel aan de Ostaderstraat in Asten. De entree voor de lezing bedraagt 8 euro.