Bernard Vissers duikt in Helmond in tweehonderd jaar Zuid-Willemsvaart

HELMOND – De Zuid-Willemsvaart is al twee eeuwen onlosmakelijk verbonden met Helmond. Het kanaal veranderde niet alleen het landschap, maar speelde ook een belangrijke rol bij de ontwikkeling van de stad tot industriecentrum. Bernard Vissers belicht die geschiedenis op dinsdag 15 september tijdens een lezing in Bibliotheek Helmond-Peel.

De bijeenkomst staat in het teken van het tweehonderdjarig bestaan van de Zuid-Willemsvaart. Vissers, voormalig voorzitter van de heemkundekring in Veghel, houdt zich al tientallen jaren bezig met de geschiedenis van het kanaal en de gebieden waar het doorheen loopt. De lezing begint om 20.00 uur en duurt ongeveer twee uur.

Aan het begin van de negentiende eeuw waren de vervoersmogelijkheden over land beperkt. Voor grote hoeveelheden grondstoffen en goederen was vervoer over water aanzienlijk aantrekkelijker. Onder koning Willem I werden daarom plannen gemaakt voor een betere verbinding tussen Maastricht en 's-Hertogenbosch.

Aanvankelijk werd gekeken naar mogelijkheden om bestaande waterlopen, waaronder de Aa, beter geschikt te maken voor scheepvaart. Uiteindelijk werd gekozen voor de aanleg van een grotendeels nieuw kanaal. Het definitieve ontwerp werd in 1821 goedgekeurd en eind 1822 begonnen de werkzaamheden. Duizenden arbeiders werkten voornamelijk met handgereedschap aan de nieuwe waterweg. In augustus 1826 werd het volledige kanaal officieel geopend.

De waterweg heette aanvankelijk Willemsvaart, naar koning Willem I. Nadat ook elders in Nederland een Willemsvaart bestond, werd de naam Zuid-Willemsvaart gebruikt. Het kanaal vormde een verbinding van ongeveer 122 kilometer tussen Maastricht en 's-Hertogenbosch.

Voor Helmond bleek de komst van het kanaal van grote betekenis. Fabrieken konden grondstoffen gemakkelijker laten aanvoeren en eindproducten sneller afvoeren. Vooral de textiel-, metaal- en voedingsindustrie profiteerden van de verbeterde bereikbaarheid. Bedrijven vestigden zich langs het water en rond het kanaal ontstond steeds meer bedrijvigheid.

Het kanaal had daarmee grote invloed op de vorm die Helmond in de negentiende en twintigste eeuw kreeg. Fabriekscomplexen, pakhuizen en woningen verschenen langs en in de directe omgeving van het water. Ook de combinatie van kanaal en de later aangelegde spoorlijn Eindhoven-Venlo versterkte de positie van Helmond als industriestad.

Maar de aanleg kende ook een andere kant. Het kanaal sneed door bestaand agrarisch gebied en veranderde verbindingen tussen buurtschappen en dorpen. Tijdens de lezing wordt daarom niet alleen gekeken naar economische vooruitgang, maar ook naar de gevolgen die zo'n omvangrijk infrastructuurproject voor bewoners en landschap had.

De betekenis van het kanaal veranderde opnieuw aan het einde van de twintigste eeuw. De oude route dwars door Helmond was steeds minder geschikt voor moderne binnenvaartschepen. Er kwam daarom een nieuw tracé aan de oostzijde van de stad. Begin jaren negentig werd de kanaalomlegging voor de scheepvaart in gebruik genomen. Daarmee verloor het historische kanaal door het centrum zijn functie als doorgaande vaarroute.

Juist daardoor kon het oude kanaal vervolgens een andere plaats in de stad krijgen. Waar vroeger vrachtschepen, fabrieken en overslag het beeld bepaalden, speelt het water tegenwoordig vooral een rol in de stedelijke omgeving, recreatie en de herinnering aan het industriële verleden.

De lezing valt samen met een jaar waarin in Helmond veel aandacht wordt besteed aan de verjaardag van de Zuid-Willemsvaart. Onder de naam Knaal 200 Jaar vindt tot 7 november een stadsbreed programma plaats met onder meer exposities, historische wandelingen, lezingen en evenementen. Verschillende culturele en erfgoedorganisaties werken daaraan mee.

Ook landelijk staat Rijkswaterstaat dit jaar stil bij het jubileum. Hoewel de Zuid-Willemsvaart nog altijd voor de scheepvaart van belang is, heeft het kanalenstelsel tegenwoordig daarnaast een belangrijke functie bij de waterhuishouding. Het water wordt onder meer gebruikt bij het bestrijden van zowel watertekorten als wateroverlast.

De lezing Van Aa tot Aorta – De geschiedenis van de Zuid-Willemsvaart wordt gehouden op dinsdag 15 september 2026 van 20.00 tot 22.00 uur in Bibliotheek Helmond-Peel. Een toegangskaart kost 7,50 euro. Vooraf aanmelden is noodzakelijk. https://helmondpeel.op-shop.nl/13211/volksuniversiteit-200-jaar-zuid-willemsvaart/15-09-2026