Helmond grijpt stevig in in Stiphoutse Bossen: duizenden nieuwe bomen na jaren van schade

HELMOND – De Stiphoutse Bossen krijgen komende winter op grote schaal nieuw groen. Ongeveer achtduizend bomen en struiken worden aangeplant op plekken waar het bestaande bos de afgelopen jaren flinke klappen kreeg. Helmond wil daarmee niet alleen verdwenen bomen vervangen, maar het bos tegelijkertijd ingrijpend gevarieerder en beter bestand maken tegen toekomstige extremen.

Op verschillende plaatsen in het natuurgebied zijn complete groepen bomen verzwakt, afgestorven of bezig af te sterven. De oorzaken lopen uiteen. Jaren met uitzonderlijke droogte werden gevolgd door perioden waarin juist bijzonder veel water in de bodem aanwezig was. Vooral in 2023 en 2024 steeg het grondwater op sommige plekken sterk.

Dat laatste was in de Stiphoutse Bossen duidelijk zichtbaar. In 2024 stonden delen van het gebied langdurig blank. Bomen die eerder al door droge zomers waren verzwakt, kregen daardoor opnieuw te maken met extreme omstandigheden. Langdurig natte wortels kunnen bovendien problemen veroorzaken met de opname van zuurstof en voedingsstoffen. Destijds werd al rekening gehouden met schade die mogelijk pas jaren later volledig zichtbaar zou worden.

Met het planten van achtduizend bomen en struiken kiest Helmond niet simpelweg voor het terugzetten van wat is verdwenen. De gemeente wil de samenstelling van het bos veranderen.

Dat heeft ook met de geschiedenis van het gebied te maken. Grote delen van de Stiphoutse Bossen ontstonden iets meer dan een eeuw geleden. Vanaf 1923 werd voormalige heide op grote schaal beplant, waarbij vooral grove den werd gebruikt. Het doel lag destijds veel sterker bij houtproductie dan bij biodiversiteit. Het nog altijd herkenbare patroon van lange, rechte bospaden is een overblijfsel uit die periode.

Ook later kwamen verschillende naaldboomsoorten in het gebied terecht. Daardoor bestaat het bos op veel plaatsen nog uit relatief grote vakken met dezelfde of vergelijkbare boomsoorten.

Juist die eenvormigheid kan een bos kwetsbaar maken. Wanneer één soort slecht tegen droogte, langdurige nattigheid, een ziekte of een plaag kan, kan een groter deel van een perceel tegelijkertijd worden getroffen. Een bos met verschillende boom- en struiksoorten kan zulke tegenslagen doorgaans beter opvangen. Trees for All gebruikt dat principe ook bij andere bosprojecten in Brabant.

In Helmond moet daarom geleidelijk een bos ontstaan met meer verschillende leeftijden, hoogtes en soorten. Inheemse loofbomen krijgen daarbij nadrukkelijk meer ruimte. Onder meer linde, haagbeuk en zoete kers moeten op termijn een groter aandeel krijgen.

Daaronder moet bovendien een uitgebreidere laag met struiken, kruiden en jonge bomen ontstaan. Om daarvoor voldoende licht op de bosbodem te krijgen, worden niet alleen nieuwe bomen geplant. Op geselecteerde plaatsen verdwijnen ook bestaande exemplaren.

Die kap kan op het eerste gezicht tegenstrijdig lijken met het planten van duizenden nieuwe bomen, maar maakt onderdeel uit van dezelfde ingreep. Door bomen gericht weg te nemen krijgen gezonde exemplaren meer ruimte en kan zonlicht plaatsen bereiken waar natuurlijke verjonging anders nauwelijks kans krijgt.

Het streven naar zo'n gevarieerder bos is overigens niet nieuw. Ook in oudere beheerplannen voor de Stiphoutse Bossen werd al gesproken over het vergroten van het aandeel inheemse bomen en struiken en het terugdringen van de dominantie van bepaalde uitheemse soorten. De grootschalige aanplant van komende winter versnelt die ontwikkeling.

Voor het project werkt Helmond samen met Trees for All en chipmachinefabrikant ASML. Die twee organisaties hebben al een omvangrijk vergroeningsprogramma in Zuidoost-Brabant lopen.

Het doel daarvan is om in enkele jaren ruim 455.000 bomen te planten in de Brainportregio, binnen ongeveer dertig kilometer van Veldhoven. Het gaat daarbij zowel om nieuw bos als om het versterken van bestaande natuur. Inmiddels zijn binnen dat programma meer dan 300.000 bomen geplant.

Daarmee krijgt de aanpak in de Stiphoutse Bossen ook een regionale dimensie. Het Helmondse bos wordt niet alleen hersteld na lokale schade, maar past in een veel bredere poging om bestaande natuurgebieden in de sterk verstedelijkte Brainportregio robuuster te maken.

Voordat de nieuwe aanplant de grond in kan, vinden dit najaar nog werkzaamheden plaats in aangetaste bospercelen. Daar worden bomen verwijderd, gesnoeid en afgevoerd. Daarbij worden zware bosbouwmachines ingezet.

Bezoekers moeten daardoor rekening houden met tijdelijke afsluitingen. Bospaden kunnen tijdens het werk modderig of moeilijk begaanbaar worden. Ook rijden machines over routes die normaal door wandelaars en fietsers worden gebruikt.

Na afronding moeten beschadigde paden worden hersteld en opnieuw worden vrijgegeven. Bezoekers wordt nadrukkelijk gevraagd afstand te houden van machines en niet op stapels gevelde boomstammen te klimmen.

De achtduizend nieuwe bomen en struiken gaan vervolgens gedurende het komende plantseizoen de grond in. Het uiteindelijke resultaat zal pas veel later goed zichtbaar worden. De operatie die deze winter begint, moet het karakter van delen van de Stiphoutse Bossen voor tientallen jaren veranderen.