Paars én verdord: droge zomer tekent heide in Stiphoutse Bossen

HELMOND – Wie deze dagen door de Stiphoutse Bossen loopt, ziet dat de heide zich ondanks de uitzonderlijk droge zomer niet helemaal gewonnen heeft gegeven. Op verschillende plekken is de karakteristieke paarse bloei zichtbaar. Toch is het beeld anders dan in een gemiddeld jaar. Tussen het paars liggen opvallend veel oranje en grijze planten. Juist die kleuren vertellen hoe zwaar de natuur het de afgelopen maanden heeft gehad.

De bloei van struikheide bereikt traditioneel in de tweede helft van augustus en het begin van september haar hoogtepunt. Ook dit jaar gebeurt dat, maar lang niet iedere plant heeft de droge en warme maanden goed doorstaan.

Waar gezonde heidestruiken paars kleuren, wijzen oranje exemplaren meestal op recente sterfte. Grijze, kale struiken zijn vaak al eerder afgestorven. Daardoor ontstaat op sommige open plekken in het bos een mozaïek van verschillende kleuren in plaats van een egaal paars landschap.

Dat de heide schade heeft opgelopen, is niet verrassend. Vooral juli was uitzonderlijk droog. Landelijk viel in die maand maar een fractie van de hoeveelheid regen die normaal wordt gemeten. In Oost-Brabant was het beeld eveneens extreem: vanaf begin juli bleef regen gedurende weken vrijwel geheel uit, terwijl hoge temperaturen de verdamping juist versnelden.

Een paar stevige buien later in augustus veranderden daar niet onmiddellijk iets aan. Na langdurige droogte kan een uitgedroogde bodem veel regenwater bovendien minder gemakkelijk opnemen. Herstel van grondwaterstanden kost aanzienlijk meer tijd dan een enkele regenachtige week.

Voor planten op droge zandgronden kan zo'n lange periode zonder voldoende vocht het verschil betekenen tussen overleven en afsterven.

Opvallend is dat niet per definitie de oudste planten als eerste bezwijken. Oudere struikheide heeft vaak een uitgebreider en dieper wortelstelsel. Daardoor kan de plant vocht bereiken dat voor jonge heide onbereikbaar blijft.

Jonge planten wortelen nog dicht onder het oppervlak. Juist daar droogt zandgrond tijdens warme perioden razendsnel uit. Een pas ontkiemde heideplant kan daardoor binnen relatief korte tijd verloren gaan.

Ook verschillen in de bodem spelen een belangrijke rol. Waar plaatselijk leem in de ondergrond aanwezig is, wordt vocht langer vastgehouden. Op grovere zandgrond verdwijnt regenwater veel sneller naar diepere lagen.

Dat verklaart waarom de toestand van de heide zelfs binnen een relatief klein gebied sterk kan verschillen. Een veld kan redelijk vitaal ogen, terwijl enkele tientallen of honderden meters verder veel meer planten zijn afgestorven.

Voor de Stiphoutse Bossen is water al langer een belangrijk thema. Het natuurgebied ligt voor een belangrijk deel op hogere zandgronden en bestaat uit een combinatie van bos, heide en vennen. Juist die afwisseling maakt het gebied waardevol, maar tegelijkertijd gevoelig voor langdurige droogte.

De gemeente Helmond heeft verdroging daarom al aangemerkt als een van de belangrijkste opgaven voor het gebied. Voor de komende jaren wordt ingezet op hydrologisch herstel en het versterken van vochtige natuur.

Een van de plannen is om bestaande, losse heidegebieden beter met elkaar te verbinden. Lagere delen van het bos zouden daarvoor natter moeten worden gemaakt, zodat nieuwe stukken vochtige heide kunnen ontstaan.

Bijzondere aandacht gaat uit naar de verschillende vennen in het gebied, waaronder het Kamerven, Wasven, Kikkerven, Witven, Kromven, Kuikersven en Langdaalven.

Het Kamerven neemt daarbij een bijzondere plaats in. Het open heidegebied van ongeveer vijftien hectare is een van de belangrijkste overblijfselen van het oorspronkelijke heidelandschap dat hier lag voordat grote delen in de vorige eeuw met bos werden beplant.

Langdurige droogte is bovendien niet de enige bedreiging voor heide. Ook stikstofbelasting, vergrassing, plagen en het verdwijnen van voldoende variatie tussen jonge en oude planten kunnen een heideveld kwetsbaarder maken.

Om heide in stand te houden is daarom actief beheer nodig. Elders in Nederland gebeurt dat onder meer door delen te maaien of heel oppervlakkig af te graven. Daardoor ontstaan kale plekken waar nieuwe planten kunnen ontkiemen. Het doel is een landschap waarin jonge, volwassen en oudere heide naast elkaar voorkomt.

Zo'n gevarieerd veld kan tegen een stootje, maar ook daar zitten grenzen aan. Wanneer extreem droge zomers elkaar steeds sneller opvolgen, krijgen planten minder tijd om zich tussen twee droge perioden te herstellen.

Voor wandelaars blijven de Stiphoutse Bossen de komende weken aantrekkelijk. De bloeiperiode van struikheide is relatief kort en op verschillende plekken is het paars momenteel goed zichtbaar.

Wie alleen voor die paarse kleur komt, mist dit jaar echter een belangrijk deel van het verhaal. Het oranje en grijs tussen de bloeiende planten zijn minstens zo betekenisvol.

De Stiphoutse Bossen laten eind deze zomer in één landschap twee kanten van dezelfde natuur zien: heide die ondanks maanden van hitte en droogte opnieuw tot bloei komt, en planten die de strijd om het schaarse water niet hebben gewonnen.

Daarmee is de heide dit jaar niet alleen mooi om te zien. Ze maakt ook zichtbaar waarom het vasthouden van water en het tegengaan van verdroging voor de toekomst van de Helmondse natuur steeds belangrijker worden.