Gele bloem bij Kasteel Helmond wordt blijvend monument voor slachtoffers heksenjacht

HELMOND – In de kasteeltuin van Kasteel Helmond wordt donderdag 22 oktober een bijzonder kunstwerk onthuld dat herinnert aan een van de donkerste perioden uit de Brabantse geschiedenis. Een grote gele bloem, ontworpen door de Argentijnse kunstenares Mercedes Azpilicueta, vormt voortaan een blijvende herinnering aan de vrouwen die in 1595 slachtoffer werden van de heksenvervolgingen in Peelland. Het monument maakt deel uit van een regionaal kunstproject dat de gebeurtenissen van ruim vier eeuwen geleden opnieuw onder de aandacht brengt.

De onthulling vindt plaats tussen 16.00 en 17.00 uur. Naast de kunstenares zijn vertegenwoordigers van de gemeente Helmond en Museum Helmond aanwezig. Tijdens de bijeenkomst wordt stilgestaan bij de slachtoffers en de omstandigheden waarin de vervolgingen destijds konden plaatsvinden.

Het kunstwerk is geïnspireerd op het Sint-Janskruid, een plant met opvallende gele bloemen die al eeuwenlang wordt gebruikt in traditionele geneeswijzen en voorkomt in volksverhalen. De bloem vormt daarmee een verbinding tussen de natuur, oude gebruiken en de geschiedenis van vrouwen die vanwege vermeende bovennatuurlijke krachten werden vervolgd.

In de zomer van 1595 voltrok zich in Peelland een van de omvangrijkste heksenvervolgingen uit de Nederlandse geschiedenis. In enkele maanden tijd verloren 25 vrouwen het leven. Van hen stierven er 23 op de brandstapel. Onder de slachtoffers bevond zich ook een meisje van twaalf jaar.

De vervolgingen begonnen in Cranendonck en verspreidden zich vervolgens via onder meer Heeze, Leende en Geldrop naar Mierlo, Lierop en Asten. Beschuldigingen konden zich snel uitbreiden doordat verdachten tijdens ondervragingen werden gedwongen namen van andere vermeende heksen te noemen.

Ziekten, mislukte oogsten en onverklaarbare gebeurtenissen werden regelmatig toegeschreven aan hekserij. De angst daarvoor werd versterkt door religieuze spanningen, oorlogsomstandigheden en het optreden van plaatselijke machthebbers.

Verdachte vrouwen werden gevangengezet, onderworpen aan waterproeven en soms zwaar gemarteld. Bekentenissen die onder dergelijke omstandigheden werden verkregen, vormden vervolgens de basis voor veroordelingen.

De keuze voor de kasteeltuin als locatie heeft een bijzondere historische betekenis. Ook Kasteel Helmond raakte in 1595 betrokken bij de heksenvervolgingen.

Philippine van Ruyschenberg, de weduwe van de Helmondse kasteelheer Adolf van Cortenbach, werd destijds eveneens van hekserij beschuldigd. Zij bestuurde na het overlijden van haar echtgenoot in 1594 de heerlijkheid Helmond namens haar minderjarige zoon.

Dat zelfs een vrouw uit de plaatselijke bestuurlijke bovenlaag onderwerp werd van beschuldigingen, laat zien hoe ver de heksenjacht zich inmiddels had verspreid.

De vervolgingen kregen uiteindelijk zoveel aandacht dat het centrale gezag in Brussel ingreep. Een onderzoek naar de rechtsgang bracht ernstige misstanden aan het licht. De manier waarop beschuldigingen werden onderzocht en bekentenissen werden verkregen, speelde daarbij een belangrijke rol.

Het ingrijpen droeg eraan bij dat de vervolgingsgolf in Peelland in het najaar van 1595 tot stilstand kwam.

Het nieuwe monument in Helmond maakt deel uit van een groter regionaal initiatief waarbij kunst wordt ingezet om de slachtoffers van de heksenvervolgingen te herdenken.

Verschillende gemeenten in Zuidoost-Brabant werken aan herinneringsplekken die gezamenlijk een route vormen door het gebied waar de gebeurtenissen zich ruim vier eeuwen geleden afspeelden.

Bij het initiatief zijn onder andere Cranendonck, Geldrop-Mierlo, Heeze-Leende, Helmond, Someren en Asten betrokken. De kunstwerken geven de slachtoffers opnieuw een plaats in het landschap en brengen de historische gebeurtenissen onder de aandacht van nieuwe generaties.

De route moet niet alleen herinneren aan de omgekomen vrouwen, maar bezoekers ook laten nadenken over de gevolgen van angst, vooroordelen, machtsmisbruik en uitsluiting.

Mercedes Azpilicueta werd in 1981 geboren in Argentinië en woont en werkt in Amsterdam. Ze heeft internationaal bekendheid opgebouwd met installaties, beeldende kunst en performances waarin maatschappelijke verhoudingen, vergeten geschiedenissen en de positie van vrouwen regelmatig terugkeren.

Haar werk was eerder te zien in verschillende internationale musea en kunstinstellingen. Ook in Brabant is ze geen onbekende. In 2019 exposeerde zij in het Van Abbemuseum in Eindhoven.

Met haar ontwerp voor Helmond verbindt ze haar artistieke belangstelling voor historische verhalen en kwetsbare maatschappelijke groepen aan een ingrijpende gebeurtenis uit de regionale geschiedenis.

Museum Helmond besteedde in 2019 al uitgebreid aandacht aan de regionale heksenvervolgingen met een tentoonstelling in het kasteel. Daarbij waren onder meer historische processtukken te zien die inzicht gaven in de rechtszaken en de behandeling van de beschuldigde vrouwen.

Met de komst van het nieuwe kunstwerk krijgt deze geschiedenis nu ook buiten de museummuren een permanente plek.

De gele bloem in de kasteeltuin moet bezoekers eraan herinneren dat de vrouwen die ruim 430 jaar geleden werden vervolgd geen sprookjesfiguren waren, maar echte mensen die slachtoffer werden van angst, beschuldigingen en een rechtssysteem waarin zij nauwelijks bescherming genoten.

Vanaf donderdag 22 oktober krijgt hun geschiedenis daarmee een zichtbare plaats in het centrum van Helmond.