Sinti in Helmond: van een aangrijpend oorlogsverleden tot wereldberoemde muzikanten

HELMOND – De Sinti maken al generaties lang deel uit van de Helmondse samenleving. Hun geschiedenis wordt gekenmerkt door sterke familiebanden, een eigen cultuur en de dramatische gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Minder bekend is dat Helmond ook de geboorteplaats is van verschillende internationaal vermaarde Sinti-muzikanten. Gitaristen als Stochelo en Jimmy Rosenberg veroverden vanuit hun Brabantse achtergrond de internationale jazzwereld. Tegelijkertijd blijft het behoud van de woonwagencultuur een belangrijk maatschappelijk onderwerp.

De geschiedenis van Helmond wordt vaak verteld aan de hand van de textielindustrie, de arbeiderswijken en de ontwikkeling van de stad. Minder zichtbaar is de geschiedenis van de Sinti. Deze bevolkingsgroep heeft een eigen culturele identiteit die al lange tijd deel uitmaakt van de Nederlandse samenleving.

De Sinti hebben historische wortels op het Indiase subcontinent en behoren tot de bredere Romani-bevolking. Ze hebben een eigen geschiedenis en culturele tradities. Binnen veel Sinti-families spelen onderlinge verbondenheid, muziek, taal en het doorgeven van gebruiken aan volgende generaties een belangrijke rol.

Ook in Helmond is die verbondenheid terug te vinden. De stad kent een geschiedenis van woonwagenbewoning, maar heeft tegelijkertijd een bijzondere plaats in de Nederlandse muziekgeschiedenis.

Een van de meest ingrijpende gebeurtenissen uit de geschiedenis van de Helmondse Sinti vond plaats tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Op 16 mei 1944 organiseerde de Duitse bezetter een landelijke razzia tegen Sinti en Roma. Ook op het woonwagenkamp aan de Scheidijk in Helmond werden mensen gearresteerd. Onder hen bevonden zich leden van de familie Hanstein.

De opgepakte familieleden werden naar kamp Westerbork gebracht. Vandaaruit volgde voor een groot deel van hen deportatie naar de concentratie- en vernietigingskampen van het naziregime.

Acht leden van de Helmondse familie Hanstein overleefden de oorlog niet. De broers Jopie en Stephanus, beter bekend als Tatta Hanstein, wisten het oorlogsgeweld te overleven. Hun familie werd vrijwel volledig uitgeroeid.

De vervolging maakte deel uit van de systematische vernietiging van Sinti en Roma in Europa. Honderdduizenden mensen werden tijdens de Tweede Wereldoorlog vanwege hun afkomst vermoord.

In vergelijking met andere groepen oorlogsslachtoffers bleef hun geschiedenis lange tijd relatief onbekend.

In september 2019 kreeg de geschiedenis van de Helmondse familie Hanstein een zichtbare plek in de stad. Aan de Scheidijk werd een gedenkteken onthuld ter nagedachtenis aan de acht vermoorde familieleden.

De locatie heeft een bijzondere historische betekenis. Hier stonden voor de oorlog de woonwagens van de familie en begon in mei 1944 hun gedwongen wegvoering.

Het monument herinnert aan de slachtoffers, maar staat ook symbool voor een lange periode waarin het leed van Sinti en Roma onvoldoende aandacht kreeg.

Voor Helmond vormt de herdenkingsplek een tastbaar onderdeel van het lokale oorlogsverleden. Het laat zien dat de vervolging niet alleen een gebeurtenis was die elders in Europa plaatsvond, maar ook inwoners van de stad rechtstreeks trof.

Naast deze aangrijpende geschiedenis kent de Helmondse Sinti-gemeenschap ook een bijzondere muzikale erfenis.

Verschillende internationaal bekende gitaristen werden in Helmond geboren. Vooral de familie Rosenberg verwierf grote bekendheid binnen de gipsyjazz, een muziekstroming waarin virtuoos gitaarspel, improvisatie en swing samenkomen.

Deze muziekstijl werd internationaal grootgemaakt door de Belgische Sinti-gitarist Django Reinhardt. Zijn invloed is nog altijd hoorbaar in het werk van Nederlandse Sinti-muzikanten.

Binnen de muzikale Rosenbergfamilie werd de liefde voor de gitaar van generatie op generatie doorgegeven. Veel jonge muzikanten leerden hun eerste akkoorden van vaders, ooms en oudere familieleden. Muziek vormde daarbij niet alleen een artistieke uiting, maar ook een manier om culturele tradities levend te houden.

Een van de bekendste vertegenwoordigers van deze muzikale traditie is Stochelo Rosenberg. Hij werd op 19 februari 1968 geboren in Helmond en groeide op binnen een muzikale Sinti-familie in Nuenen.

Op tienjarige leeftijd begon hij gitaar te spelen. Zijn talent ontwikkelde zich snel en op jonge leeftijd maakte hij al indruk met zijn bijzondere techniek.

Met zijn neven Nous'che en Nonnie Rosenberg vormde hij het Rosenberg Trio. De groep groeide uit tot een internationaal gewaardeerde formatie binnen de jazzwereld.

Het trio trad op tijdens grote internationale festivals en speelde samen met de beroemde jazzviolist Stéphane Grappelli. Ook Carnegie Hall in New York behoort tot de podia waarop de muzikanten hun kunsten vertoonden.

Stochelo Rosenberg wordt internationaal beschouwd als een van de belangrijkste gitaristen binnen de hedendaagse gipsyjazz. Daarmee kreeg ook zijn geboorteplaats Helmond een plaats in de internationale geschiedenis van deze muziekstroming.

Ook Jimmy Rosenberg werd in Helmond geboren. Op 10 april 1980 kwam hij ter wereld als Joseph Rosenberg, eveneens binnen een muzikale Sinti-familie.

Hij begon op jonge leeftijd met gitaarspelen en ontwikkelde een uitzonderlijk talent. Als kind verwierf hij bekendheid met The Gipsy Kids, een groep jonge muzikanten die internationaal optrad.

Zijn snelle, technisch ingewikkelde gitaarspel trok al vroeg de aandacht van gerenommeerde artiesten. Jimmy trad onder meer op met Stéphane Grappelli en ontwikkelde zich tot een van de opvallendste jonge gitaristen binnen het genre.

Zijn carrière kende later ook moeilijke perioden, maar zijn muzikale kwaliteiten bleven internationaal erkend.

Voor de geschiedenis van Helmond is zijn loopbaan bijzonder. Een jongen die werd geboren binnen de Brabantse Sinti-gemeenschap groeide uit tot een internationaal bekende jazzmuzikant.

De muzikale betekenis van Helmond beperkt zich niet tot Stochelo en Jimmy Rosenberg.

Nomy Rosenberg, geboren op 22 mei 1984 in Helmond, is eveneens afkomstig uit de bekende muzikale familie. Als jongere broer van Jimmy groeide hij op tussen gitaristen en muzikale familieleden.

Hij ontwikkelde zich tot een gewaardeerd gipsyjazzgitarist en speelde regelmatig samen met zijn broer. Later bracht hij met zijn eigen trio het album Reily uit.

Een andere bekende naam is Sani van Mullem, die op 18 juli 1977 in Helmond werd geboren.

Ook hij groeide op binnen de muzikale Rosenbergfamilie. Als jonge gitarist maakte hij deel uit van The Gipsy Kids, waarmee hij internationaal optrad.

Later ontwikkelde Van Mullem zich ook als zanger. Hij speelde onder meer samen met Mozes en Johnny Rosenberg en trad op met pianist Jan Vayne.

De vier in Helmond geboren muzikanten onderstrepen de bijzondere betekenis van de stad voor de Nederlandse Sinti-muziek.

De internationale bekendheid van de familie Rosenberg maakt duidelijk dat de Sinti-cultuur meer omvat dan woonwagenbewoning en de strijd om erkenning.

Muziek is binnen veel families een belangrijke vorm van culturele overdracht. Traditionele melodieën, speeltechnieken en improvisaties worden vaak op informele wijze aangeleerd.

Daarbij bestaat een sterke band tussen familiegeschiedenis en muzikale ontwikkeling. Jonge gitaristen groeien op met voorbeelden uit hun directe omgeving en ontwikkelen vervolgens hun eigen stijl.

Dat heeft geleid tot een omvangrijke muzikale traditie in Zuidoost-Brabant. Helmond, Nuenen en omliggende plaatsen hebben daarin een herkenbare rol gespeeld.

Ook volkszanger Django Wagner heeft een verbinding met Helmond. Hij werd in 2009 tijdens een optreden in een Helmonds café opgemerkt door platenproducent Adri van den Berk. Daarmee speelde de stad eveneens een rol in de doorbraak van een andere bekende artiest uit de Sinti-gemeenschap.

De muzikale prestaties laten zien hoe een gemeenschap vanuit een sterke eigen traditie kan bijdragen aan het culturele leven in Nederland en ver daarbuiten.

Ondanks de culturele betekenis en het maatschappelijke succes van individuele artiesten hebben Sinti en andere woonwagenbewoners in Nederland langdurig te maken gehad met beperkingen.

Overheidsbeleid was gedurende een groot deel van de twintigste eeuw gericht op het verminderen van het aantal woonwagenstandplaatsen en het stimuleren van huisvesting in reguliere woningen.

Daardoor werd het voor families steeds moeilijker om dicht bij elkaar te blijven wonen. Vooral jongere generaties kregen te maken met een tekort aan beschikbare standplaatsen.

Voor veel woonwagenbewoners is deze woonvorm nauw verbonden met familiebanden en culturele identiteit.

Daarbij is het belangrijk onderscheid te maken tussen verschillende bevolkingsgroepen. Niet alle woonwagenbewoners zijn Sinti. Ook Roma en Nederlandse reizigersfamilies maken deel uit van de woonwagengemeenschap, ieder met een eigen geschiedenis en achtergrond.

In Helmond is het tekort aan standplaatsen opnieuw een belangrijk onderwerp geworden.

Op 1 april 2026 presenteerde de gemeente plannen om het aantal woonwagenstandplaatsen de komende tien jaar uit te breiden.

Uit onderzoek blijkt dat er behoefte bestaat aan 47 extra standplaatsen. Daarvan zouden er 21 binnen vijf jaar beschikbaar moeten komen.

De uitbreiding is onder meer bedoeld voor volwassen kinderen van huidige bewoners en voormalige woonwagenbewoners die willen terugkeren naar een woonwagenlocatie.

De gemeente onderzoekt of bestaande locaties kunnen worden uitgebreid. Omdat daar onvoldoende ruimte is voor de volledige behoefte, wordt ook gezocht naar nieuwe plekken in de stad.

Binnen het beleid krijgt het wonen in familieverband bijzondere aandacht. Bij de verdeling van standplaatsen spelen afstamming en inschrijftijd een rol.

De plannen richten zich op de gehele Helmondse woonwagengemeenschap en zijn niet uitsluitend bedoeld voor Sinti.

De uitvoering is nog een belangrijke uitdaging. Geschikte grond moet worden gevonden, locaties moeten ruimtelijk worden ingepast en de benodigde voorzieningen moeten worden aangelegd.

De erkenning van woonwagencultuur betekent niet dat bestaande maatschappelijke problemen zijn verdwenen.

In september 2026 concludeerde de Nationale ombudsman dat Sinti, Roma en reizigers nog altijd structureel te maken krijgen met discriminatie en uitsluiting.

Volgens de ombudsman is hun positie sinds eerdere onderzoeken nauwelijks verbeterd. Problemen spelen onder meer bij het vinden van werk, het verkrijgen van passende huisvesting en het afsluiten van verzekeringen.

Ook in het onderwijs ondervinden kinderen uit deze gemeenschappen regelmatig negatieve beeldvorming en ongelijke behandeling.

Landelijk bestaat bovendien nog steeds een groot tekort aan woonwagenstandplaatsen.

Deze ontwikkelingen laten zien dat erkenning van de woonwagencultuur verder gaat dan het beschikbaar stellen van grond. Het gaat ook om gelijke kansen, het behoud van culturele identiteit en de mogelijkheid om zonder vooroordelen deel te nemen aan de samenleving.

Voor Helmond ligt daarmee een maatschappelijke opgave die onderdeel is van de bredere groei van de stad.

De Sinti-geschiedenis van Helmond is niet samen te vatten in één onderwerp.

De vervolging van de familie Hanstein tijdens de Tweede Wereldoorlog vormt een bijzonder pijnlijke bladzijde. Het monument aan de Scheidijk houdt deze geschiedenis zichtbaar.

Tegelijkertijd laat het muzikale succes van Stochelo Rosenberg, Jimmy Rosenberg, Nomy Rosenberg en Sani van Mullem een heel andere kant van het culturele erfgoed zien.

Van de Brabantse woonwagengemeenschap tot internationale concertzalen heeft de muzikale traditie zich over de hele wereld verspreid.

Daarmee heeft Helmond een bijzondere plaats binnen de Nederlandse Sinti-geschiedenis. De stad is niet alleen verbonden met een verleden van vervolging en maatschappelijke achterstelling, maar ook met muzikale prestaties die internationaal erkenning hebben gekregen.

De toekomst van de gemeenschap hangt mede samen met het behoud van familieverbanden, de overdracht van tradities en de beschikbaarheid van passende woonruimte.

Het verhaal van de Sinti in Helmond is daarmee zowel een verhaal over het verleden als over de toekomst. Een geschiedenis waarin verdriet, verbondenheid, culturele rijkdom en internationale muzikale successen naast elkaar bestaan.